Bazylika pw. św. Ap. Piotra i Pawła w Kruszwicy - Kujawsko-Pomorskie

Granit i piaskowiec zamiast cegły — z takiego budulca powstała w Kruszwicy, nad Gopłem przy ulicy Kolegiackiej, jedna z najpełniej zachowanych romańskich budowli w Polsce. Prace ruszyły w pierwszej połowie XII wieku i ciągnęły się ponad dwie dekady. Układ pozostał czytelny mimo późniejszych przekształceń: orientowana bazylika filarowa o trzech nawach, założona na rzucie krzyża łacińskiego, z transeptem i wyodrębnionym, jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Fasada zachodnia straciła jedną z dwóch wież, ocalała zaś nosi kształt późnogotycki. Od południa wiodą do środka trzy romańskie portale, a w przyziemiu wieży północnej i w przestrzeni międzywieżowej przetrwały sklepienia oparte na skrzyżowanych gurtach. Z wyposażenia wyróżnia się późnogotycka Grupa Ukrzyżowania z początku XVI wieku; sporo dawnych dzieł ze skarbca trafiło do Muzeum Archidiecezjalnego w Gnieźnie. Pod emporą zachodnią wmurowano dwie marmurowe płyty przypominające legendarne początki tego miejsca oraz pierwszych biskupów kruszwickich — stąd zresztą potoczna nazwa „katedra”. Godność bazyliki mniejszej nadał świątyni Paweł VI 23 stycznia 1970 roku.